Page 290 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto
P. 290
[357] 290 พจนานุกรมพุทธศาสตร
4. จิตที่ประกอบดวยอรหัตตผลญาณ
1. Consc belonging to the Fruition of Stream-Entry.
2. Consc belonging to the Fruition of Once-Returning.
3. Consc belonging to the Fruition of Non-Returning.
4. Consc belonging to the Fruition of Arahantship.
อยางพิสดาร ใหแจกผลจิต 4 นี้ ดวยฌาน 5 ตามลํ าดับ ก็จะไดจํ านวน 20 ตามตัวอยางดังนี้
วิตกฺกวิจารปติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปมชฺฌานโสตาปตฺติผลจิตฺตํ ฯลฯ
Comp.81–93. สงฺคห.1–6.
[357] ตัณหา 108 (ความทะยานอยาก, ความรานรน — Taõhà: craving)
ตัณหา 108 ในพระบาลีเดิมเรียก ตัณหาวิจริต (ความเปนไป หรือการออกเที่ยวแสดงตัว
ของตัณหา) [องฺ.จตุกฺก.21/199/290; อภิ.วิ.35/1033/530 = A.II.212; Vbh.393] จัดดังนี้
ตัณหาวิจริต 18 อันอาศัยเบญจขันธภายใน = เมื่อมีความถือวา “เรามี” จึงมีความถือวา:
เราเปนอยางนี้ เราเปนอยางนั้น เราเปนอยางอื่น เราไมเปนอยู เราพึงเปนอยางนี้ เราพึงเปนอยาง
นั้น เราพึงเปนอยางอื่น ฯลฯ
ตัณหาวิจริต 18 อันอาศัยเบญจขันธภายนอก = เมื่อมีความถือวา “เรามีดวยเบญจขันธนี้”
จึงมีความถือวา: เราเปนอยางนี้ดวยเบญจขันธนี้ เราเปนอยางนั้นดวยเบญจขันธนี้ เราเปนอยาง
อื่นดวยเบญจขันธนี้ ฯลฯ
ตัณหาวิจริต 18 สองชุดนี้ รวมเปน 36 × กาล 3 (ปจจุบัน อดีต อนาคต) = 108
อีกอยางหนึ่ง ตัณหา 3 (กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา) × ตัณหา 6 (ตัณหาในรูป ใน
เสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะ ในธรรมารมณ) = 18 × ภายในและภายนอก = 36 × กาล 3
= 108 [วิสุทธิ.3/180 = Vism.568]
ดู [74] ตัณหา 3.
[358] เวทนา 108 (การเสวยอารมณ, ความรูสึกรสของอารมณ — Vedanà: feeling)
เวทนา 108 มีกลาวถึงในพระสูตรบางแหงเฉพาะจํ านวน (ม.ม.13/99/96; สํ.สฬ.18/412/278; 425/283
= M.I.398; S.IV.225,228) และตรัสแจกแจงไวใน อัฏฐสตปริยายสูตร (สํ.สฬ.18/437/288 = S.IV.232)
อธิบายโดยยอดังนี้
เวทนา 6 (เวทนาเกิดจากสัมผัสทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ; ดู [113] ) × 3 (ที่เปนโสมนัส
โทมนัส และอุเบกขา; ดู [111]) × 2 (เปนเคหสิต คือ อิงเรือน หรือเปนความรูสึกแบบชาวบาน
ฝายหนึ่ง และเปนเนกขัมมสิต คือ อิงเนกขัมม หรือเปนความรูสึกอิงความสละสงบ ฝายหนึ่ง) =
36 × กาล 3 (อดีต อนาคต ปจจุบัน) = 108
[359] กิเลส 1500 (สภาพที่ทํ าใหจิตเศราหมอง — Kilesa: defilements)
