Page 291 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวดเกิน 10 291 [359]

กิเลส 1500 ที่จัดเปนชุดจํ านวนอยางนี้ ไมมีในพระบาลี แมจะมีกลาวถึงในอรรถกถาบาง
แหงก็แสดงเพียงตัวอยาง ไมครบถวน ระบุไวอยางมากที่สุดเพียง 336 อยาง (ดู อุ.อ.172, 424; อิติ.

อ.166) เชน โลภะ โทสะ โมหะ วิปริตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ ถีนะ มิทธะ โกธะ อุปนาหะ
ฯลฯ อกุศลกรรมบถ 10 … ตัณหา 108

ในคัมภีรรุนหลังตอมา ไดมีการพยายามนับจํ านวนกิเลสพันหาใหเปนตัวเลขที่ชัดเจน ดัง
ปรากฏในธัมมสังคณีอนุฏีกา (ฉบับ มจร. สงฺคณี.อนุฏีกา 23–24) ซึ่งไดแสดงระบบวิธีนับไวหลายอยาง

สรุปไดเปน 2 แบบ คือ แบบลงตัวจํ านวน 1500 ถวน และแบบนับคราวๆ ขาดหรือเกินเล็กนอย
นับแตจํ านวนเต็ม

แบบที่ 1 จํ านวนลงตัว 1500 ถวน คือ
อารมณ 150 × กิเลส 10 = กิเลส 1,500

กิเลส 10 ดู [318] กิเลส 10
อารมณ 150 หมายถึงอารมณซึ่งเปนที่ตั้งของกิเลส แตมีวิธีนับ 2 นัย คือ

ก) อารมณ 150 = ธรรม 75 [อรูปธรรม 53 (คือ จิต 1 + เจตสิก 52) + รูปรูป 18* +อากาสธาตุ

1 + ลักขณรูป 3**] × 2 (ภายใน + ภายนอก)
ข) อารมณ 150 = ธรรม 75 [อรูปธรรม 57 (คือ จิต 1 + เวทนาเจตสิก 5 + เจตสิกอื่นๆ 51)

+ รูปรูป 18] × 2 (ภายใน + ภายนอก)

แบบที่ 2 จํ านวนไมลงตัว ขาดหรือเกินเล็กนอย นับจํ านวนเต็มปดเศษ
แบบที่ 2 นี้ ทานแจงวิธีนับไวหลายอยาง เปน 1,584 บาง 1,580 บาง 1,512 บาง 1,510

บาง 1,416 บาง แตจะไมนํ ารายละเอียดมาแสดงไวที่นี้ เพราะจะทํ าใหฟนเฝอ

ในภาษาไทย มีคํ าพูดเปนสํ านวนเกา ที่นิยมกลาวอางกันสืบๆ มาแบบติดปากวา “กิเลสพัน
หา ตัณหารอยแปด” พึงทราบวาเปนถอยคํ าที่อิงหลักธรรม 2 หมวด คือ [359] กิเลส 1500 และ

[357] ตัณหา 108 ที่แสดงแลวนี้

——————————
*
รูปทั้งหมดมี 28 (ดู [40]) ในจํ านวนนี้ 18 อยาง เรียกวา รูปรูป เพราะเปนรูปที่เปนรูปธรรมจริงๆ หรือแปล
งายๆ วา “รูปแท” ไดแก มหาภูตรูป 4, ปสาทรูป 5, วิสัยรูป 4, ภาวรูป 2, หทัยรูป 1, ชีวิตรูป 1 และ อาหาร
รูป 1 สวนรูปที่เหลืออีก 10 อยาง (คือ ปริจเฉทรูป 1, วิญญัติรูป 2, วิการรูป 3, ลักขณรูป 4) เปนเพียง
อาการลักษณะหรือความเปนไปของรูปเหลานั้น จึงไมเปนรูปรูป
**
ลักขณรูป นับเต็มมี 4 (ดู [40] ฏ.) แต 2 อยางแรก นับรวมเปน 1 ได เรียกวา ชาติรูป กลาวคือ อุปจยะ
หมายถึง การเกิดที่เปนการกอตัวขึ้นทีแรก และ สันตติ หมายถึงการเกิดสืบเนื่องตอๆ ไป โดยนัยนี้ จึงนับ
ลักขณรูปเปน 3