Page 101 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 3 101 [108]

วิชชา 3 นี้ เรียกสั้นๆ วา ญาณ 3; ดู [297] วิชชา 8 ดวย.

D.III.220, 275; A.V.211. ที.ปา.11/228/232; 398/292; องฺ.ทสก.24/102/225.

[,,,] วิปลลาส 3 ระดับ ดู [178] วิปลลาส 4.

[107] วิโมกข 3 (ความหลุดพน, ประเภทของความหลุดพน จัดตามลักษณะการเห็นไตรลักษณ

ขอที่ใหถึงความหลุดพน — Vimokkha: liberation; aspects of liberation)

1. สุญญตวิโมกข (หลุดพนดวยเห็นความวางหมดความยึดมั่น ไดแก ความหลุดพนที่เกิดจาก
ปญญาพิจารณาเห็นนามรูป โดยความเปนอนัตตา คือ หลุดพนดวยเห็นอนัตตตา แลวถอน

ความยึดมั่นเสียได — Su¤¤ata-vimokkha: liberation through voidness; void
liberation) = อาศัยอนัตตานุปสสนา ถอนอัตตาภินิเวส.

2. อนิมิตตวิโมกข (หลุดพนดวยไมถือนิมิต ไดแก ความหลุดพนที่เกิดจากปญญาพิจารณา
เห็นนามรูป โดยความเปนอนิจจัง คือ หลุดพนดวยเห็นอนิจจตา แลวถอนนิมิตเสียได —

Animitta-vimokkha: liberation through signlessness; signless liberation) = อาศัย
อนิจจานุปสสนา ถอนวิปลลาสนิมิต.

3. อัปปณิหิตวิโมกข (หลุดพนดวยไมทํ าความปรารถนา ไดแก ความหลุดพนที่เกิดจาก

ปญญาพิจารณาเห็นนามรูป โดยความเปนทุกข คือ หลุดพนดวยเห็นทุกขตา แลวถอนความ
ปรารถนาเสียได — Appaõihita-vimokkha: liberation through dispositionlessness;

desireless liberation) = อาศัยทุกขานุปสสนา ถอนตัณหาปณิธิ.
2
ดู [47] สมาธิ 3 .
Ps.II.35; Vism.657; Comp.211. ขุ.ปฏิ.31/469/353; วิสุทฺธิ.3/299; สังคห.55.

[108] วิรัติ 3 (การเวนจากทุจริต, การเวนจากกรรมชั่ว — Virati: abstinence)
1. สัมปตตวิรัติ (เวนสิ่งประจวบเฉพาะหนา, เวนเมื่อประสบซึ่งหนา หรือเวนไดทั้งที่ประจวบ

โอกาส คือ ไมไดตั้งเจตนาไวกอน ไมไดสมาทานสิกขาบทไวเลย แตเมื่อประสบเหตุที่จะทํ าชั่ว
นึกคิดพิจารณาขึ้นไดในขณะนั้นวา ตนมีชาติตระกูล วัย หรือคุณวุฒิอยางนี้ ไมสมควรกระทํ า

กรรมเชนนั้น แลวงดเวนเสียไดไมทํ าผิดศีล — Sampatta-virati: abstinence as occasion
arises; abstinence in spite of opportunity)

2. สมาทานวิรัติ (เวนดวยการสมาทาน คือ ตนไดตั้งเจตนาไวกอน โดยไดรับศีล คือ สมาทาน
สิกขาบทไวแลว ก็งดเวนตามที่ไดสมาทานนั้น — Samàdàna-virati: abstinence by

undertaking; abstinence in accordance with one’s observances)

3. สมุจเฉทวิรัติ หรือ เสตุฆาตวิรัติ (เวนดวยตัดขาด หรือดวยชักสะพานตัดตอนเสียทีเดียว,
เวนไดเด็ดขาด คือ การงดเวนความชั่ว ของพระอริยะทั้งหลาย อันประกอบดวยอริยมรรคซึ่งขจัด

กิเลสที่เปนเหตุแหงความชั่วนั้นๆ เสร็จสิ้นแลว ไมเกิดมีแมแตความคิดที่จะประกอบกรรมชั่วนั้น
เลย — Samuccheda-virati, Setughàta~: abstinence by rooting out)