Page 98 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[99] 98 พจนานุกรมพุทธศาสตร

2. รูปภพ (ภพที่เปนรูปาวจร, ภพของสัตวผูเขาถึงรูปฌาน ไดแกรูปพรหมทั้ง 16 — Råpa-

bhava: the Form-Sphere; Fine-Material Sphere)
3. อรูปภพ (ภพที่เปนอรูปาวจร, ภพของสัตวผูเขาถึงอรูปฌาน ไดแกอรูปพรหม 4 — Aråpa-

bhava: the Formless Sphere; Immaterial Sphere)

D.III.215; M.I.294. ที.ปา.11/228/228; ม.มู.12/498/539.

[99] ภาวนา 3 (การเจริญ หมายถึงการเจริญกรรมฐานหรือฝกสมาธิขั้นตางๆ — Bhàvanà:

stages of meditation)

1. บริกรรมภาวนา (ภาวนาขั้นบริกรรม, ฝกสมาธิขั้นตระเตรียม ไดแกการถือเอานิมิตในสิ่งที่
กํ าหนดเปนอารมณกรรมฐาน เชน เพงดวงกสิณ หรือนึกถึงพุทธคุณเปนอารมณวาอยูในใจ
เปนตน กลาวสั้นๆ คือ การกํ าหนดบริกรรมนิมิตนั่นเอง — Parikamma-bhàvanà:

preliminary stage of meditation) ไดในกรรมฐานทั้ง 40

2. อุปจารภาวนา (ภาวนาขั้นจวนเจียน, ฝกสมาธิขั้นเปนอุปจาร ไดแก เจริญกรรมฐานตอไป

ถึงขณะที่ปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้นในกรรมฐานที่เพงวัตถุก็ดี นิวรณสงบไปในกรรมฐานประเภทนึก
เปนอารมณก็ดี นับแตขณะนั้นไปจัดเปนอุปจารภาวนา — Upacàra-bhàvanà: proximate

stage of mediation) ขั้นนี้เปน กามาวจรสมาธิ ไดในกรรมฐานทั้ง 40; อุปจารภาวนา สิ้นสุด
แคโคตรภูขณะ ในฌานชวนะ

3. อัปปนาภาวนา (ภาวนาขั้นแนวแน, ฝกสมาธิขั้นเปนอัปปนา ไดแก เสพปฏิภาคนิมิตที่เกิด
ขึ้นแลวนั้นสมํ่ าเสมอดวยอุปจารสมาธิ จนบรรลุปฐมฌาน คือ ถัดจากโคตรภูขณะในฌานชวนะ

เปนตนไป ตอแตนั้นเปนอัปปนาภาวนา — Appanà-bhàvanà: concentrative or attain-
ment stage of meditation) ขั้นนี้เปน รูปาวจรสมาธิ ไดเฉพาะในกรรมฐาน 30 คือ หัก

อนุสสติ 8 ขางตน ปฏิกูลสัญญา 1 และ จตุธาตุววัตถาน 1 ออกเสีย คงเหลือ อสุภะ 10 และ
กายคตาสติ 1 (ไดถึงปฐมฌาน) อัปปมัญญา 3 ขอตน (ไดถึงจตุตถฌาน) อัปปมัญญาขอทายคือ

อุเบกขา 1 กสิณ 10 และอานาปานสติ 1 (ไดถึงปญจมฌาน) อรูป 4 (ไดอรูปฌาน)

ดู [87] นิมิต 3.

Comp.203. สงฺคห.51.

[100] รัตนตรัย (รัตนะ 3, แกวอันประเสริฐ หรือสิ่งลํ้ าคา 3 ประการ, หลักที่เคารพบูชาสูง
สุดของพุทธศาสนิกชน 3 อยาง — Ratanattaya: the Triple Gem; Three Jewels)

1. พระพุทธเจา (พระผูตรัสรูเองและสอนผูอื่นใหรูตาม — Buddha: the Buddha; the
Enlightened One)

2. พระธรรม (คํ าสั่งสอนของพระพุทธเจา ทั้งหลักความจริงและหลักความประพฤติ —

Dhamma: the Dhamma; Dharma; the Doctrine)
3. พระสงฆ (หมูสาวกผูปฏิบัติตามคํ าสั่งสอนของพระพุทธเจา — Saïgha: the Sangha;