Page 227 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 9 227 [312]

knowledge of the appearance as terror)
4. อาทีนวานุปสสนาญาณ (ญาณอันคํ านึงเห็นโทษ คือ เมื่อพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงซึ่งลวน

ตองแตกสลายไป เปนของนากลัวไมปลอดภัยทั้งสิ้นแลว ยอมคํ านึงเห็นสังขารทั้งปวงนั้นวาเปนโทษ
เปนสิ่งที่มีความบกพรอง จะตองระคนอยูดวยทุกข — âdãnava¤àõa: knowledge of

contemplation on disadvantages)

5. นิพพิทานุปสสนาญาณ (ญาณอันคํ านึงเห็นดวยความหนาย คือ เมื่อพิจารณาเห็นสังขารวา
เปนโทษเชนนั้นแลว ยอมเกิดความหนาย ไมเพลิดเพลินติดใจ — Nibbidà¤àõa: knowledge of

contemplation on dispassion)
6. มุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณอันคํ านึงดวยใครจะพนไปเสีย คือ เมื่อหนายสังขารทั้งหลายแลว

ยอมปรารถนาที่จะพนไปเสียจากสังขารเหลานั้น — Mu¤citukamyatà¤àõa: knowledge of the
desire for deliverance)

7. ปฏิสังขานุปสสนาญาณ (ญาณอันคํ านึงพิจารณาหาทาง คือ เมื่อตองการจะพนไปเสีย จึง

กลับหันไปยกเอาสังขารทั้งหลายขึ้นมาพิจารณากํ าหนดดวยไตรลักษณเพื่อมองหาอุบายที่จะปลด
เปลื้องออกไป — Pañisaïkhà¤àõa: knowledge of reflective contemplation)

8. สังขารุเปกขาญาณ (ญาณอันเปนไปโดยความเปนกลางตอสังขาร คือ เมื่อพิจารณาสังขาร
ตอไป ยอมเกิดความรูเห็นสภาวะของสังขารตามความเปนจริง วามีความเปนอยูเปนไปของมัน

อยางนั้นเปนธรรมดา จึงวางใจเปนกลางได ไมยินดียินรายในสังขารทั้งหลาย แตนั้นมองเห็น
นิพพานเปนสันติบท ญาณจึงแลนมุงไปยังนิพพาน เลิกละความเกี่ยวเกาะกับสังขารเสียได —

Saïkhàrupekkhà¤àõa: knowledge of equanimity regarding all formations)

9. สัจจานุโลมิกญาณ หรือ อนุโลมญาณ (ญาณอันเปนไปโดยอนุโลมแกการหยั่งรูอริยสัจจ
คือ เมื่อวางใจเปนกลางตอสังขารทั้งหลาย ไมพะวง และญาณแลนมุงตรงไปสูนิพพานแลว ญาณ

อันคลอยตอการตรัสรูอริยสัจจ ยอมเกิดขึ้นในลํ าดับถัดไป เปนขั้นสุดทายของวิปสสนาญาณ ตอ
จากนั้นก็จะเกิดโคตรภูญาณมาคั่นกลาง แลวเกิดมรรคญาณใหสํ าเร็จความเปนอริยบุคคลตอไป

— Anuloma¤àõa: conformity-knowledge; adaptation-knowledge)
ธรรมหมวดนี้ ทานปรุงศัพทขึ้น โดยถือตามนัยแหงคัมภีรปฏิสัมภิทามรรค นํ ามาอธิบาย

พิสดารในวิสุทธิมรรค แตในอภิธัมมัตถสังคหะ ทานเติม สัมมสนญาณ (ญาณที่กํ าหนดพิจารณา
นามรูป คือ ขันธ 5 ตามแนวไตรลักษณ — Sammasana¤àõa: comprehension-knowledge)

เขามาเปนขอที่ 1 จึงรวมเปน วิปสสนาญาณ 10 และเรียกชื่อญาณขออื่นๆ สั้นกวานี้ คือ เรียก
อุทยัพพยญาณ ภังคญาณ ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขา-

ญาณ สังขารุเปกขาญาณ อนุโลมญาณ

ดู [285] วิสุทธิ 7; [345] ญาณ 16

Ps.I.1; Vism.630–671;Comp.210. ขุ.ปฏิ.31/1/1; วิสุทฺธิ.3/262–319; สงฺคห.55.

[312] สัตตาวาส 9 (ภพเปนที่อยูแหงสัตว — Sattàvàsa: Abodes of Beings)