Page 265 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวดเกิน 10 265 [347]

วิสุทธิมัคค (วิสุทฺธิ.ฏีกา2/34) วา “อานาปานสติ 16 ฐาน” เพราะในภาษาไทย คํ าวา ฐาน เปนคํ าที่คุน
และชวยสื่อความหมายของคํ าวา วัตถุ ในที่นี้ไดดี แตจะแปลวา “อานาปานสติ 16 หลัก” หรือ

“อานาปานสติ 16 หัวขอ (หรือ 16 ขอ)” ก็ได บางทีก็เรียกใหฟงเปนลํ าดับวา “อานาปานสติ 16 ขั้น”
ง) 16 ฐาน หรือ 16 หลัก หรือ 16 หัวขอ หรือ 16 ขอ หรือ 16 ขั้นนั้น ทานจัดเปน 4 จตุกกะ

คือเปนหมวดสี่ 4 หมวด ดังนี้

1. กายานุปสสนาจตุกกะ (หมวดสี่แหงกายานุปสสนา)
2. เวทนานุปสสนาจตุกกะ (หมวดสี่แหงเวทนานุปสสนา)

3. จิตตานุปสสนาจตุกกะ (หมวดสี่แหงจิตตานุปสสนา)

4. ธัมมานุปสสนาจตุกกะ (หมวดสี่แหงธัมมานุปสสนา)

เปนการระบุชัดวา สวนไหนเปนสติปฏฐานขอใด
จ) วาโดยไตรสิกขา ระหวางปฏิบัตินั้น

• ความมีกายวาจาตั้งอยูในความสงบสํ ารวม โดยมีเจตนาอันปลอดจากการละเมิดหรือ

เบียดเบียน (กายิกวาจสิกอวีติกกมะ) เปน ศีล
• การมีสติกํ าหนด ดวยจิตที่ตั้งมั่นมีอารมณหนึ่งเดียวตามที่กํ าหนด (จิตตัสเสกัคตา) เปน

สมาธิ

• ความมีสัมปชัญญะรูทั่วพรอม มองเห็นตามสภาวะ เปน ปญญา
ฉ) ในการปฏิบัตินี้ ศีลเปนเพียงฐานที่รองรับอยู สวนธรรมที่ปฏิบัติซึ่งจะเจริญขึ้นไป คือ สมาธิ

และปญญา อันไดแก สมถะ และวิปสสนา ในขอตอไป

ช) ในการปฏิบัติทั้งหมดนี้ สามจตุกกะแรก มีทั้ง สมถะ และ วิปสสนา แตจตุกกะที่ ๔ เปน
วิปสสนา ลวน

ฌ) โสฬสวัตถุกอานาปานสติ นี้ พระพุทธเจาตรัสแสดงบอย พบไดหลายแหงในพระไตรปฎก
แตที่ประมวลเรื่องเกี่ยวของและขอความแวดลอมไวครบถวน ซึ่งรูจักกันดีและเปนที่อางอิงกันทั่ว

ไป คือ อานาปานสติสูตร (ม.อุ.14/282–291/190–202=MIII.78–88) นอกจากนั้นยังมีคํ าอธิบายโดย
พิสดารในพระไตรปฎก ปรากฏใน ปฏิสัมภิทามัคค (ขุ.ปฏิ.31/361–422/244-299; = Ps.I.162–196) สวนใน

ชั้นอรรถกถา ก็มีอธิบายหลายแหง โดยเฉพาะที่คนควาไดสะดวก คือ วิสุทธิมัคค (วิสุทธิ.2/52-88=
Vism.266–293)

Vin.III.70; M.I.425; M.III.82; S.V.311; วินย.1/178/132; ม.ม.13/146/140; ม.อุ.14/287/193;

A.V.111; Ps.I.162. สํ.ม.19/1305/394; อง.ทสก.24/60/119; ขุ.ปฏิ.31/361/244.

[347] อุปกิเลส หรือ จิตตอุปกิเลส 16 (ธรรมเครื่องเศราหมอง, สิ่งที่ทํ าใหจิตขุน

มัว รับคุณธรรมไดยาก ดุจผาเปรอะเปอนสกปรก ยอมไมไดดี — Upakkilesa: mental
defilements)

1. อภิชฌาวิสมโลภะ (คิดเพงเล็งอยากได โลภไมสมควร, โลภกลา จองจะเอา ไมเลือกควรไม