Page 61 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 2 61 [9]

[7] ฌาน 2 (การเพง, การเพงพินิจดวยจิตที่เปนสมาธิแนวแน — Jhàna: meditation;
scrutiny; examination)

1. อารัมมณูปนิชฌาน (การเพงอารมณ ไดแกสมาบัติ 8 คือ รูปฌาน 4 และอรูปฌาน 4 —
ârammaõåpanijjhàna: object-scrutinizing Jhàna)
2. ลักขณูปนิชฌาน (การเพงลักษณะ ไดแก วิปสสนา มรรค และ ผล — Lakkhaõåpa-

nijjhàna: characteristic-examining Jhàna)
วิปสสนา ชื่อวาลักขณูปนิชฌาน เพราะพินิจสังขารโดยไตรลักษณ

มรรค ชื่อวาลักขณูปนิชฌาน เพราะยังกิจแหงวิปสสนานั้นใหสํ าเร็จ

ผล ชื่อวาลักขณูปนิชฌาน เพราะเพงนิพพานอันมีลักษณะเปนสุญญตะ อนิมิตตะ และ
อัปปณิหิตะ อยางหนึ่ง และเพราะเห็นลักษณะอันเปนสัจจภาวะของนิพพาน อยางหนึ่ง

ฌานที่แบงเปน 2 อยางนี้ มีมาในคัมภีรชั้นอรรถกถา.
2
ดู [8], [9], [10] ฌาน ตางๆ และ [47] สมาธิ 3 .

AA.II.41; PsA.281; DhsA.167. องฺ.อ.1/536; ปฏิสํ.อ.221; สงฺคณี.อ.73.

[8] ฌาน 2 ประเภท (ภาวะจิตที่เพงอารมณจนแนวแน — Jhàna: absorption)

1. รูปฌาน 4 (ฌานมีรูปธรรมเปนอารมณ, ฌานที่เปนรูปาวจร — Råpa-jhàna: Jhànas of
the Fine-Material Sphere)

2. อรูปฌาน 4 (ฌานมีอรูปธรรมเปนอารมณ, ฌานที่เปนอรูปาวจร — Aråpa-jhàna: Jhànas

of the Immaterial Sphere)
คํ าวา รูปฌาน ก็ดี อรูปฌาน ก็ดี เริ่มใชคราวจัดรวมพุทธพจน เดิมเรียกเพียงวา ฌาน และ

อารุปป.

D.III.222; Dhs.56. ที.ปา.11/232/233; อภิ.สํ.34/192/78.

[9] ฌาน 4 = รูปฌาน 4 (the Four Jhànas)

1. ปฐมฌาน (ฌานที่ 1 — Pañhama-jhàna: the First Absorption) มีองค 5 คือ วิตก
วิจาร ปติ สุข เอกัคคตา

2. ทุติยฌาน (ฌานที่ 2 — Dutiya-jhàna: the Second Absorption) มีองค 3 คือ ปติ สุข
เอกัคคตา

3. ตติยฌาน (ฌานที่ 3 — Tatiya-jhàna: the Third Absorption) มีองค 2 คือ สุข เอกัคคตา

4. จตุตถฌาน (ฌานที่ 4 — Catuttha-jhàna: the Fourth Absorption) มีองค 2 คือ
อุเบกขา เอกัคคตา

คัมภีรฝายอภิธรรม นิยมแบงรูปฌานนี้เปน 5 ขั้น เรียกวา ฌานปญจกนัย หรือ ปญจ-
กัชฌาน โดยแทรก ทุติยฌาน (ฌานที่ 2) ที่มีองค 4 คือ วิจาร ปติ สุข เอกัคคตา เพิ่มเขามา