Page 71 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 2 71 [39]

ในบาลีที่มา ทานแสดงภาวนา 4 นี้ ในรูปที่เปนคุณบทของบุคคล จึงเปน ภาวิต 4 คือ ภาวิตกาย
ภาวิตศีล ภาวิตจิต ภาวิตปญญา (ผูไดเจริญกาย ศีล จิต และปญญาแลว) บุคคลที่มีคุณสมบัติ

ชุดนี้ครบถวนยอมเปนพระอรหันต

A.III.106. องฺ.ปฺจก. 22/79/121.
1
[38] รูป 2 , 28 (สภาวะที่แปรปรวนแตกสลายเพราะปจจัยตางๆ อันขัดแยง, รางกายและ
สวนประกอบฝายวัตถุพรอมทั้งพฤติกรรมและคุณสมบัติของมัน, สวนที่เปนรางกับทั้งคุณและ

อาการ — Råpa: corporeality; materiality; matter)

1. มหาภูต หรือ ภูตรูป 4 (สภาวะอันปรากฏไดเปนใหญๆ โตๆ หรือเปนตางๆ ไดมากมาย,
รูปที่มีอยูโดยสภาวะ, รูปตนเดิม ไดแกธาตุ 4 — Mahàbhåta: primary elements)

2. อุปาทารูป หรือ อุปาทายรูป 24 (รูปอาศัย, รูปที่เปนไปโดยอาศัยมหาภูต, คุณและอาการ
แหงมหาภูต — Upàdà-råpa: derivative materiality)

M.II.262; Ps.I.183. ม.อุ.14/83/75; ขุ.ปฏิ.31/403/275.

รูป 28 ก็คือรูป 2 หมวดขางตนนี้เอง แตนับขอยอย กลาวคือ

1. มหาภูต หรือ ภูตรูป 4 (รูปใหญ, รูปเดิม — Mahàbhåta: primary elements; great
essentials) ดู [39]

2. อุปาทายรูป 24 (รูปอาศัย, รูปสืบเนื่อง — Upàdà-råpa: derived material qualities) ดู
[40]

Comp.157. สงฺคห.33.

[39] มหาภูต หรือ ภูตรูป 4 (Mahàbhåta: the Four Primary Elements; primary
matter)

1. ปฐวีธาตุ (สภาวะที่แผไปหรือกินเนื้อที่, สภาพอันเปนหลักที่ตั้งที่อาศัยแหงสหชาตรูป เรียก
สามัญวา ธาตุแขนแข็ง หรือ ธาตุดิน — Pañhavã-dhàtu: element of extension; solid

element; earth)
2. อาโปธาตุ (สภาวะที่เอิบอาบหรือดูดซึม หรือซานไป ขยายขนาด ผนึก พูนเขาดวยกัน เรียก

สามัญวา ธาตุเหลว หรือ ธาตุนํ้ า — âpo-dhàtu: element of cohesion; liquid element;

water)
3. เตโชธาตุ (สภาวะที่ทํ าใหรอน เรียกสามัญวา ธาตุไฟ — Tejo-dhàtu: element of heat or

radiation; heating element; fire)
4. วาโยธาตุ (สภาวะที่ทํ าใหสั่นไหว เคลื่อนที่ และคํ้ าจุน เรียกสามัญวา ธาตุลม — Vàyo-dhàtu:

element of vibration or motion; air element; wind)

สี่อยางนี้ เรียกอีกอยางหนึ่งวา ธาตุ 4 (ในคัมภีรชั้นหลัง มี 2–3 แหง เรียกวา มหาภูตรูป 4)

D.I.214; Vism.443; Comp.154. ที.สี.9/343/277; วิสุทฺธิ.3/11; สงฺคห.33.