Page 92 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[85] 92 พจนานุกรมพุทธศาสตร

[85] ธรรม 3 (สภาวะ, สิ่ง, ปรากฏการณ — Dhamma: states; things; phenomena;
ideas)

1. กุศลธรรม (ธรรมที่เปนกุศล, สภาวะที่ฉลาด ดีงาม เอื้อแกสุขภาพจิต เกื้อกูลแกชีวิตจิตใจ
ไดแกกุศลมูล 3 ก็ดี นามขันธ 4 ที่สัมปยุตดวยกุศลมูลนั้นก็ดี กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่

มีกุศลมูลเปนสมุฏฐาน ก็ดี กลาวสั้นวา กุศลในภูมิ 4 — Kusala-dhamma: skilful,
wholesome, or profitable states; good things)

2. อกุศลธรรม (ธรรมที่เปนอกุศล, สภาวะที่ตรงขามกับกุศล ไดแก อกุศลมูล 3 และกิเลสอัน

มีฐานเดียวกับอกุศลมูลนั้น ก็ดี นามขันธ 4 ที่สัมปยุตดวยอกุศลมูลนั้น ก็ดี กายกรรม วจีกรรม
มโนกรรมที่มีอกุศลมูลเปนสมุฏฐาน ก็ดี กลาวสั้นวา อกุศลจิตตุบาท 12 — Akusala-

dhamma: unskilful, unwholesome or unprofitable states; bad things)
3. อัพยากตธรรม (ธรรมที่เปนอัพยากฤต, สภาวะที่เปนกลางๆ ชี้ขาดลงมิไดวาเปนกุศลหรือ

อกุศล ไดแก นามขันธ 4 ที่เปนวิบากแหงกุศลและอกุศล เปนกามาวจรก็ตาม รูปาวจรก็ตาม
อรูปาวจรก็ตาม โลกุตตระก็ตาม อยางหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่เปนกิริยา มิใชกุศล มิใชอกุศล มิใช

วิบากแหงกรรม อยางหนึ่ง รูปทั้งปวง อยางหนึ่ง อสังขตธาตุ คือ นิพพาน อยางหนึ่ง กลาวสั้น
คือ วิบากในภูมิ 4, กิริยาอัพยากฤตในภูมิ 3, รูป และนิพพาน — Abyàkata-dhamma: the

indeterminate; neither-good-nor-bad thing)

Dhs.91,180,234. อภิ.สํ.34/1/1; 663/259; 878/340.

[86] ธรรมนิยาม 3 (กํ าหนดแหงธรรมดา, ความเปนไปอันแนนอนโดยธรรมดา, กฎ

ธรรมชาติ — Dhamma-niyàma: orderliness of nature; natural law)
1. สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา (สังขารคือสังขตธรรมทั้งปวงไมเที่ยง — Sabbe saïkhàrà

aniccà: all conditioned states are impermanent)
2. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา (สังขารคือสังขตธรรมทั้งปวงเปนทุกข — Sabbe saïkhàrà

dukkhà: all conditioned states are subject to oppression, conflict or suffering)

3. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา (ธรรมคือสังขตธรรมและอสังขตธรรม หรือสังขารและวิสังขารทั้ง
ปวงไมใชตน — Sabbe dhammà anattà: all states are not-self or soulless)

หลักความจริงนี้ แสดงใหเห็นลักษณะ 3 อยาง ที่เรียกวา ไตรลักษณ ของสภาวธรรมทั้งหลาย
(ดู [76] ไตรลักษณ) พระพุทธเจาจะอุบัติหรือไมก็ตาม หลักทั้งสามนี้ ก็คงมีอยูเปนธรรมดา พระ

พุทธเจาเปนแตทรงคนพบ และนํ ามาเปดเผยแสดงแกเวไนย.

ดู [223] นิยาม 5.

A.I.285. องฺ.ติก.20/576/368.

[87] นิมิต หรือ นิมิตต 3 (เครื่องหมายสํ าหรับใหจิตกํ าหนดในการเจริญกรรมฐาน, ภาพ
ที่เห็นในใจอันเปนตัวแทนของสิ่งที่ใชเปนอารมณกรรมฐาน — Nimitta: sign; mental image)