Page 95 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 3 95 [92]

อยากเอา — Taõhà: craving; selfish desire)
2. ทิฏฐิ (ความคิดเห็น ความเชื่อถือ ลัทธิ ทฤษฎี อุดมการณตางๆ ที่ยึดถือไวโดยงมงายหรือโดย

อาการเชิดชูวาอยางนี้เทานั้นจริง อยางอื่นเท็จทั้งนั้น เปนตน ทํ าใหปดตัวแคบ ไมยอมรับฟงใคร
ตัดโอกาสที่จะเจริญปญญา หรือคิดเตลิดไปขางเดียว ตลอดจนเปนเหตุแหงการเบียดเบียนบีบคั้น
ผูอื่นที่ไมถืออยางตน, ความยึดติดในทฤษฎี ฯลฯ ถือความคิดเห็นเปนความจริง — Diññhi:

view; dogma; speculation)

3. มานะ (ความถือตัว, ความสํ าคัญตนวาเปนนั่นเปนนี่ ถือสูงถือตํ่ า ยิ่งใหญเทาเทียม หรือดอย

กวาผูอื่น, ความอยากเดนอยากยกชูตนใหยิ่งใหญ — Màna: conceit)
ในคัมภีรวิภังค เรียกปปญจะ 3 นี้เปน ฉันทะ (คือตัณหา) มานะ ทิฏฐิ

1
Nd 280; Vbh.393; Nett. 37–38. ขุ.ม.29/505/337; อภิ.วิ.35/1034/530; เนตฺติ. 56–57.

[92] ปริญญา 3 (การกํ าหนดรู, การทํ าความรูจัก, การทํ าความเขาใจโดยครบถวน —
Pari¤¤à: full understanding; diagnosis)

1. ญาตปริญญา (กํ าหนดรูดวยใหเปนสิ่งอันรูแลว, กํ าหนดรูขั้นรูจัก, กํ าหนดรูตามสภาวลักษณะ
คือ ทํ าความรูจักจํ าเพาะตัวของสิ่งนั้นโดยตรง พอใหชื่อวาไดเปนอันรูจักสิ่งนั้นแลว เชนรูวา นี้

คือเวทนา เวทนาคือสิ่งที่มีลักษณะเสวยอารมณ ดังนี้เปนตน — ¥àta-pari¤¤à: full
knowledge as the known; diagnosis as knowledge)

2. ตีรณปริญญา (กํ าหนดรูดวยการพิจารณา, กํ าหนดรูขั้นพิจารณา, กํ าหนดรูโดยสามัญลักษณะ

คือ ทํ าความรูจักสิ่งนั้นพิจารณาเห็นโดยความเปนของไมเที่ยง เปนทุกข เปนอนัตตา เชนวา
เวทนาไมเที่ยง มีความแปรปรวนไปเปนธรรมดา ไมใชตัวไมใชตน ดังนี้เปนตน — Tãraõa-

pari¤¤à: full knowledge as investigating; diagnosis as judgment)
3. ปหานปริญญา (กํ าหนดรูดวยการละ, กํ าหนดรูถึงขั้นละได, กํ าหนดรูโดยตัดทางมิใหฉันทราคะ

เกิดมีในสิ่งนั้น คือรูวาสิ่งนั้นเปนอนิจจัง ทุกขัง อนัตตาแลว ละนิจจสัญญาเปนตน ในสิ่งนั้นเสีย
ได — Pahàna-pari¤¤à: full knowledge as abandoning; diagnosis as abandoning)

ปริญญา 3 นี้ เปนโลกิยะ มีขันธ 5 เปนอารมณ เปนกิจในอริยสัจจขอที่ 1 คือทุกข ในทาง

ปฏิบัติ จัดเขาใน วิสุทธิ ขอ 3 ถึง 6 คือ
ก.ตั้งแตนามรูปปริจเฉทญาณ ถึง ปจจยปริคคหญาณ เปนภูมิแหงญาตปริญญา (= 3. ทิฏฐิ-

วิสุทธิ และ 4. กังขาวิตรณวิสุทธิ)

ข. ตั้งแตกลาปสัมมสนญาณ ถึง อุทยัพพยานุปสสนาญาณ เปนภูมิแหงตีรณปริญญา (= 5. มัคคา-
มัคคญาณทัสสนวิสุทธิ)

ค.ตั้งแตภังคานุปสสนาญาณ ขึ้นไป เปนภูมิแหงปหานปริญญา (= 6. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ)

ดู [205] กิจในอริยสัจจ 4; [285] วิสุทธิ 7; [311] วิปสสนาญาณ 9.
1
Nd 53; Vism.606. ขุ.ม.29/62/60; วิสุทฺธิ.3/230.