Page 13 - فصلنامه داخلی مدرسه عالی فقه های تخصصی - شماره 21

‫ضمان در عقود بر اساس قاعده اقدام و احترام ‪00........................................‬‬

‫تقریب قاعده اقدام‬
‫برای قاعده اقدام دو تا تفسیر بیان شده است که طبق تفسیر اول این قاعده مستقلا مقتضی ضمان‬

‫است و طبق تفسیر دوم به عنوان عدم مانع مطرح شده است‪.‬‬

‫تفسیر اول از قاعده اقدام‬
‫بعد از این که روشن شد بحث در جائی است که علم به فساد معامله نباشد و اقدام بر تضمین‬
‫طرف مقابل شده است‪ ،‬آیا میشود گفت که چون معامله فاسد از آب درآمد پس اجرت مسمیکه‬
‫منتفی شد و لذا طرف مستحق هیچ چیزی نمیباشد چون به نحوی بر تلف کردن مال خودش‬
‫اقدام کرده است؟ ظاهر این است که مقام از قبیل تعدد مطلوب میباشد که طرفین بر دو چیز اقدام‬
‫کرده اند؛ اقدام بر اجرت یا ثمن مسمیو اقدام بر مطلق اجرت و ثمن‪ .‬و به عبارت دیگر اقدام بر‬
‫مطلق ضمان‪ ،‬که اگر اقدام بر مطلوب اول هم که نباشد‪ ،‬مطلوب دومیکه همچنان موجود است‬
‫که همان مطلق اجرت یا ثمن میباشد‪ .‬و این با تحلیل عرفی هم سازگار است که مثلا اگر ثمن‬
‫مسمیبرای بایع قابل اخذ نباشد‪ ،‬او مثمن را مدجانا به مشتری نمیخواهد بدهد‪ .‬بلکه مثمن را‬
‫در مقابل این میدهد که طرف مقابل نیز شیئ را در مقابل آن بدهد که بتواند جبران مالیت مثمن‬
‫را بکند‪ ،‬و حالا که پرداخت ثمن مسمییا اجرت مسمیبه خاطر فاسد بودن عقد منتفی است‪،‬‬
‫باید اجرت المثل یا ثمن المثل پرداخت کند‪ .‬و به عبارت دیگر اگر بایع به خاطر فساد عقد‪ ،‬ثمن‬
‫المسمیرا نمیتواند مالک شود‪ ،‬حد اقل ثمن المثل را که میتواند مالک شود‪ ،‬پس مشتری ضامن‬
‫است ثمن المثل را بدهد‪ .‬بلکه بعید نیست گفته شود که اگر هم بایع ثمن مسمیرا و اجیر اجرت‬
‫مسمیرا طلبگار است به خاطر این است که آن را فرد جنس ثمن یا اجرت و یا جنس ضمان تلقی‬
‫میکنند و اگر این جنس را بر فرد ثمن مسمییا اجرت مسمیتطبیق کرده اند از باب خطأ در تطبیق‬
‫است و در حقیقت معامله بر جنس ثمن یا اجرت واقع شده بود‪ .‬بنا بر این اصل ضمان به جنس‬
‫اجرت یا ثمن تعلق گرفته بود‪ .‬و به عبارت دیگر غرض بایع یا اجیر خصوص ثمن مسمییا اجرت‬
‫مسمینبود که اگر این نباشد‪ ،‬جنسش یا عملش تبرعی تحویل داده شود بلکه آنها ثمن مسمییا‬
‫اجرت مسمیرا به عنوان عوض مقابل جنس یا عمل میخواستند‪ .‬لذا باید گفت که اجیر اقدام‬
‫کرده بود به عمل در مقابل تضمین اصل اجرت و لذا در صورت فساد معامله تبدیل به اجرت مثل‬