Page 33 - فصلنامه داخلی مدرسه عالی فقه های تخصصی - شماره 21

‫رابطه قصد و رضایت قراردادی ‪10 ....................................................‬‬

‫است نه اینکه کلام انشائی او‪ ،‬مجرد از مدلول باشد (المکاسب‪ ،‬انصاری‪ ،‬ج‪ ،1‬ص‪ .)100‬اشکال محقق‬
‫خویی به جواب شیخ انصاری این است که اگر مرداتان از عدم قصد وقوع مضمون عقد در خارج‪،‬‬
‫عدم وجود اعتبار نفسانی است؛ بطلانش بدیهی است چون قصد در مکره مثل همه مختارین‬
‫محقق میشود‪ .‬و اگر مرداتان‪ ،‬عدم قصد امضاء شارع و حکم او به صحت عقد است (بلکه‬
‫قصدش به حصۀ فاسده بوده است)‪ ،‬اشکال اول این است که این جواب اخص از مدعاست چون‬
‫مکره التفات به فساد شرعی عقد ندارد بلکه صحت عقد را خیال میکند‪ .‬بنابراین او قاصد ترتب‬
‫اثر شرعی هم است‪ .‬اشکال دوم هم عدم ضرر به صحت عقد است‪ .‬چون قوام بیع به اعتبار مبادلۀ‬
‫بین مالین در افق نفس و اظهارش در خارج بوسیلۀ مظهر است حال چه شارع امضاء بکند چه‬

‫نکند و چه من ِشیء به آن التفات داشته باشد و چه نداشته باشد (مصباح الفقاهة‪ ،‬خویی‪ ،‬ج‪ ،1‬ص‪.)087‬‬
‫ب‪ .‬محقق نائینی جواب داده است که خلط قصد به قصد شده است‪ .‬توضیح آنکه قصد در موارد‬

‫مختلفی استعمال میشود‪:‬‬
‫اول‪ ،‬قصد لفظ‪ .‬دوم‪ ،‬قصد معنا‪ .‬این دو در اص ِل صدق عقد معتبر هستند‪ .‬سوم‪ ،‬قصد وقوع عقد‬
‫در خارج از روی طیب نفس است در مقابل وقوع عقد از روی کراهت‪ .‬پس عاقد با قصد لفظ و‬
‫معنا گاهی داعی اش بر وقوع مضمون عقد‪ ،‬اکراه مکره است و گاهی دواعی دیگر‪ .‬چهارم‪ ،‬قصد‬

‫وقوع مضمون برای عاقد در مقابل وقوع مضمون برای غیر عاقد مثل بعضی از اقسام فضولی‪.‬‬
‫اعتبار دو قصد اخیر‪ ،‬بخاطر نکته ای تعبدی و قانونی است نه بخاطر تحقق مفهوم عقدیت و لذا‬
‫عقد مکره از جهت عقدیت چیزی کم ندارند و قاصد لفظ و قاصد مدلول آن هست‪ .‬ولی قصد‬
‫وقوع مضمون عقد در مکره از داعی اختیاری و قصد نفسانی نیست بلکه بخاطر وعید مک ِره است‬

‫(منیة الطالب‪ ،‬نائینی‪ ،‬ج‪ ،0‬ص‪.)073-077‬‬

‫محقق خویی فرموده تعبیر دیگر جواب محقق نائینی این است که ظاهر کلام عاقد‪ ،‬وقوع انشائش‬
‫از روی رضایت و طیب نفس است‪ .‬لذا جواب محقق نائینی رد میشود به اینکه اولا اخص از‬
‫مدعاست‪ .‬اگر هم پذیرفته شود در فرض عدم التفات مردم به حال مکره پذیرفته میشود والا قصد‬
‫مخالف ظهور کلام محقق نمیشود‪ .‬ثانیا عدم ظهور عقد مکره در طیب نفس ربطی به قصد لفظ‬

‫بدون معنا توسط عاقد ندارد (مصباح الفقاهة‪ ،‬خویی‪ ،‬ج‪ ،1‬ص‪.)087‬‬

‫ج‪ .‬محقق حکیم میفرماید که برخی از فقها اصرار بر این مطلب داشته و مطرح کردهاند که‬