Page 157 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 4 157 [207]

[206] ธรรม 4 (ธรรมทั้งปวงประดามี จัดประเภทตามลักษณะความสัมพันธที่มนุษยพึง
ปฏิบัติหรือเกี่ยวของเปน 4 จํ าพวก อันสอดคลองกับหลักอริยสัจจ 4 และกิจในอริยสัจจ 4 —

Dhamma: all dhammas [states, things] classified into 4 categories according as
they are to be rightly treated)

1. ปริญไญยธรรม = ธรรมที่เขากับกิจในอริยสัจจขอที่ 1 คือ ปริญญา (ธรรมอันพึงกํ าหนดรู,
สิ่งที่ควรรอบรู หรือรูเทาทันตามสภาวะของมัน ไดแก อุปาทานขันธ 5 กลาวคือ ทุกขและสิ่งทั้ง

หลายที่อยูในจํ าพวกที่เปนปญหาหรือเปนที่ตั้งแหงปญหา — Pari¤¤eyya-dhamma: things
to be fully understood, i.e. the five aggregates of existence subject to clinging)

2. ปหาตัพพธรรม = ธรรมที่เขากับกิจในอริยสัจจขอที่ 2 คือ ปหานะ (ธรรมอันพึงละ, สิ่งที่จะ

ตองแกไขกํ าจัดทํ าใหหมดไป วาโดยตนตอรากเหงา ไดแก อวิชชา และภวตัณหา กลาวคือธรรม
จํ าพวกสมุทัยที่กอใหเกิดปญหาเปนสาเหตุของทุกข หรือพูดอีกอยางหนึ่งวา อกุศลทั้งปวง —

Pahàtabba-dhamma: things to be abandoned, i.e. ignorance and craving for being)
3. สัจฉิกาตัพพธรรม = ธรรมที่เขากับกิจในอริยสัจจขอที่ 3 คือ สัจฉิกิริยา (ธรรมอันพึง

ประจักษแจง, สิ่งที่ควรไดควรถึงหรือควรบรรลุ ไดแก วิชชา และวิมุตติ เมื่อกลาวโดยรวบยอด
คือ นิโรธ หรือนิพพาน หมายถึงธรรมจํ าพวกที่เปนจุดหมาย หรือเปนที่ดับหายสิ้นไปแหงทุกข

หรือปญหา — Sacchikàtabba-dhamma: things to be realized, i.e. true knowledge
and freedom or liberation)

4. ภาเวตัพพธรรม = ธรรมที่เขากับกิจในอริยสัจจขอที่ 4 คือ ภาวนา (ธรรมอันพึงเจริญหรือ

พึงปฏิบัติบํ าเพ็ญ, สิ่งที่จะตองปฏิบัติหรือลงมือทํ า ไดแก ธรรมที่เปนมรรค โดยเฉพาะสมถะ
และวิปสสนา กลาวคือ ประดาธรรมที่เปนขอปฏิบัติหรือเปนวิธีการที่จะทํ าหรือดํ าเนินการเพื่อให

บรรลุจุดหมายแหงการสลายทุกขหรือดับปญหา — Bhàvetabba-dhamma: things to be
developed, i.e. tranquillity and insight, or, in other words, the Noble Eightfold Path)

M.III.289; S.V.52; A.II.246. ม.อุ.14/829/524; สํ.ม.19/291–5/78;องฺ.จตุกฺก.21/254/333.

[207] อรูป หรือ อารุปป 4 (ฌานมีอรูปธรรมเปนอารมณ คืออรูปฌาน, ภพของสัตวผู

เขาถึงอรูปฌาน, ภพของอรูปพรหม — Aråpa, âruppa: absorptions of the Formless
Sphere; the Formless Spheres; immaterial states)

1. อากาสานัญจายตนะ (ฌานอันกํ าหนดอากาศคือชองวางหาที่สุดมิไดเปนอารมณ หรือภพ
ของผูเขาถึงฌานนี้ — âkàsàna¤càyatana: Sphere of Infinity of Space)

2. วิญญาณัญจายตนะ (ฌานอันกํ าหนดวิญญาณหาที่สุดมิไดเปนอารมณ หรือภพของผูเขา

ถึงฌานนี้ — Vi¤¤àõa¤càyatana: Sphere of Infinity of Consciousness)
3. อากิญจัญญายตนะ (ฌานอันกํ าหนดภาวะที่ไมมีอะไรๆ เปนอารมณ หรือภพของผูเขาถึง

ฌานนี้ — âki¤ca¤¤àyatana: Sphere of Nothingness)

4. เนวสัญญานาสัญญายตนะ (ฌานอันเขาถึงภาวะมีสัญญาก็ไมใช ไมมีสัญญาก็ไมใช หรือ