Page 255 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวดเกิน 10 255 [340]

พึงสังเกตดวยวา การกลาวถึงสวนประกอบของภวจักรตามขอ ก. ถึง ฉ. นี้ เปนคํ าอธิบาย
ในคัมภีรรุนหลัง เชน อภิธัมมัตถสังคหะ เปนตน

การแสดงหลักปฏิจจสมุปบาท ใหเห็นความเกิดขึ้นแหงธรรมตางๆ โดยอาศัยปจจัยสืบทอดกัน
ไปอยางนี้ เปน สมุทยวาร คือฝายสมุทัย ใชเปนคํ าอธิบายอริยสัจจขอที่ 2 (สมุทัยสัจจ) คือ แสดง

ใหเห็นความเกิดขึ้นแหงทุกข ปฏิจจสมุปบาทที่แสดงแบบนี้ เรียกวา อนุโลมปฏิจจสมุปบาท (direct
Dependent Origination)

การแสดงในทางตรงขามกับขางตนนี้ เปน นิโรธวาร คือฝายนิโรธ ใชอธิบายอริยสัจจขอที่ 3

(นิโรธสัจจ) เรียกวา ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท (reverse Dependent Origination ซึ่งความจริงก็
คือ Dependent Extinction นั่นเอง) แสดงใหเห็นความดับไปแหงทุกข ดวยอาศัยความดับไป

แหงปจจัยทั้งหลายสืบทอดกันไป ตัวบทของปฏิจจสมุปบาทแบบปฏิโลมนี้ พึงเทียบจากแบบ
อนุโลมนั่นเอง เชน

1.–2. อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ เพราะอวิชชาสํ ารอกดับไปไมเหลือ
สังขารจึงดับ

(Through the total fading away and cessation of ignorance, cease kamma-

formations.)
3. สงฺขารนิโรธา วิฺาณนิโรโธ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ

(Through the cessation of kamma-formations, ceases consciousness.)
ฯลฯ

12. ชาตินิโรธา ชรามรณํ เพราะชาติดับ ชรามรณะ (จึงดับ)
(Through the cessation of birth, cease decay and death.)

โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ

ความโศก ความครํ่ าครวญ ทุกข โทมนัส ความคับแคนใจ ก็ดับ
(Also cease sorrow, lamentation, pain, grief and despair.)

เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ.

ความดับแหงกองทุกขทั้งปวงนี้ ยอมมีดวยประการฉะนี้

(Thus comes about the cessation of this whole mass of suffering.)

นี้เปน อนุโลมเทศนา ของปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท สวน ปฏิโลมเทศนา ก็พึงแสดงยอนวา ชรา
มรณะ เปนตน ดับ เพราะชาติดับ ชาติดับเพราะภพดับ ฯลฯ สังขารดับเพราะอวิชชาดับ อยาง
เดียวกับในอนุโลมปฏิจจสมุปบาท

ปฏิจจสมุปบาทนี้ มีชื่อเรียกอยางอื่นอีก ที่สํ าคัญคือ อิทัปปจจยตา (ภาวะที่มีอันนี้ๆ เปนปจจัย

— Idappaccayatà: specific conditionality) ธรรมนิยาม (ความเปนไปอันแนนอนแหงธรรมดา,
กฎธรรมชาติ — Dhammaniyàma: orderliness of nature; natural law) และ ปจจยาการ