Page 86 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[73] 86 พจนานุกรมพุทธศาสตร

2
[73] ญาณ 3 (ความหยั่งรู, ปรีชาหยั่งรู — ¥àõa: insight; knowledge)
1. สัจจญาณ (หยั่งรูสัจจะ คือ ความหยั่งรูอริยสัจจ 4 แตละอยางตามที่เปนๆ วา นี้ทุกข นี้

ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา — Sacca-¤àõa: knowledge of the
Truths as they are)

2. กิจจญาณ (หยั่งรูกิจ คือ ความหยั่งรูกิจอันจะตองทํ าในอริยสัจจ 4 แตละอยางวา ทุกขควร

กํ าหนดรู ทุกขสมุทัยควรละเสีย เปนตน — Kicca-¤àõa: knowledge of the functions
with regard to the respective Four Noble Truths)

3. กตญาณ (หยั่งรูการอันทํ าแลว คือ ความหยั่งรูวากิจอันจะตองทํ าในอริยสัจจ 4 แตละอยาง
นั้นไดทํ าเสร็จแลว — Kata-¤àõa: knowledge of what has been done with regard to

the respective Four Noble Truths)

ญาณ 3 ในหมวดนี้ เนื่องดวยอริยสัจจ 4 โดยเฉพาะ เรียกชื่อเต็มตามที่มาวา ญาณ-
ทัสสนะ อันมีปริวัฏฏ 3 (ญาณทัสสนะมีรอบ 3 หรือ ความหยั่งรูหยั่งเห็นครบ 3 รอบ —

thrice-revolved knowledge and insight) หรือ ปริวัฏฏ 3 แหงญาณทัสสนะ (the three
aspects of intuitive knowledge regarding the Four Noble Truths)

ปริวัฏฏ หรือวนรอบ 3 นี้ เปนไปในอริยสัจจทั้ง 4 รวมเปน 12 ญาณทัสสนะนั้น จึงไดชื่อวามี
อาการ 12 (twelvefold intuitive insight หรือ knowing and seeing under twelve modes)

พระผูมีพระภาคทรงมีญาณทัสสนะตามเปนจริงในอริยสัจจ 4 ครบวนรอบ 3 มีอาการ 12

(ติปริวฏฏํ ทฺวาทสาการํ ยถาภูตํ าณทสฺสนํ ) อยางนี้แลว จึงปฏิญาณพระองคไดวาทรงบรรลุ
อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแลว.

ดู [205] กิจในอริยสัจจ 4.

Vin.I.11; S.V.422. วินย.4/16/21; สํ.ม.19/1670/530; สํ.อ.3/409.

[74] ตัณหา 3 (ความทะยานอยาก — Taõhà: craving)

1. กามตัณหา (ความทะยานอยากในกาม, ความอยากไดกามคุณ คือสิ่งสนองความตองการ
ทางประสาททั้งหา — Kàma-taõhà: craving for sensual pleasures; sensual craving)

2. ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ, ความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได จะเปนอยางใด
อยางหนึ่ง อยากเปน อยากคงอยูตลอดไป, ความใครอยากที่ประกอบดวยภวทิฏฐิหรือสัสสตทิฏฐิ

— Bhava-taõhà: craving for existence)

3. วิภวตัณหา (ความทะยานอยากในวิภพ, ความอยากในความพรากพนไปแหงตัวตนจาก
ความเปนอยางใดอยางหนึ่งอันไมปรารถนา อยากทํ าลาย อยากใหดับสูญ, ความใครอยากที่

ประกอบดวยวิภวทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ — Vibhava-taõhà: craving for non-existence;
craving for self-annihilation)

A.III.445; Vbh.365. องฺ.ฉกฺก.22/377/494; อภิ.วิ.35/933/494.