Page 82 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[63] 82 พจนานุกรมพุทธศาสตร

Saddhàvimutta: one liberated by faith)
6. ธัมมานุสารี (ผูแลนไปตามธรรม หรือผูแลนตามไปดวยธรรม คือ ทานผูปฏิบัติเพื่อบรรลุ

โสดาปตติผลที่มีปญญินทรียแกกลา อบรมอริยมรรคโดยมีปญญาเปนตัวนํ า ทานผูนี้ถาบรรลุผล
แลวกลายเปนทิฏฐิปปตตะ — Dhammànusàrã: the truth-devotee)

7. สัทธานุสารี (ผูแลนไปตามศรัทธา หรือผูแลนตามไปดวยศรัทธา คือ ทานผูปฏิบัติเพื่อบรรลุ

โสดาปตติผลที่มีสัทธินทรียแกกลา อบรมอริยมรรคโดยมีศรัทธาเปนตัวนํ า ทานผูนี้ถาบรรลุผล
แลวกลายเปนสัทธาวิมุต — Saddhànusàrã: the faith-devotee)

กลาวโดยสรุป

บุคคลประเภทที่ 1 และ 2 (อุภโตภาควิมุต และปญญาวิมุต) ไดแกพระอรหันต 2 ประเภท
บุคคลประเภทที่ 3, 4 และ 5 (กายสักขี ทิฏฐิปปตตะ และสัทธาวิมุต) ไดแกพระโสดาบัน

พระสกทาคามี พระอนาคามี และทานผูตั้งอยูในอรหัตตมรรค จํ าแนกเปน 3 พวกตามอินทรียที่
แกกลา เปนตัวนํ าในการปฏิบัติ คือ สมาธินทรีย หรือปญญินทรีย หรือสัทธินทรีย

บุคคลประเภทที่ 6 และ 7 (ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี) ไดแกทานผูตั้งอยูในโสดาปตติ-

มรรค จํ าแนกตามอินทรียที่เปนตัวนํ าในการปฏิบัติ คือ ปญญินทรีย หรือสัทธินทรีย
อยางไรก็ตาม ขอความที่อธิบายมาเกี่ยวกับบุคคลประเภทที่ 3, 4, 5 บางคัมภีรกลาววาเปน

การแสดงโดยนิปปริยาย คือแสดงความหมายโดยตรงจํ าเพาะลงไป แตในคัมภีรปฏิสัมภิทามัคค
ทานแสดงความหมายโดยปริยาย เรียกผูที่ปฏิบัติโดยมีสัทธินทรียเปนตัวนํ า วาเปน สัทธาวิมุต

ตั้งแตบรรลุโสดาปตติผล ไปจนบรรลุอรหัตตผล; เรียกผูปฏิบัติโดยมีสมาธินทรียเปนตัวนํ า วา
เปน กายสักขี ตั้งแตบรรลุโสดาปตติมรรค ไปจนบรรลุอรหัตตผล; เรียกผูที่ปฏิบัติโดยมี

ปญญินทรียเปนตัวนํ า วาเปน ทิฏฐิปปตตะ ตั้งแตบรรลุโสดาปตติผลไปจนบรรลุอรหัตตผล;
โดยนัยนี้จึงมีคํ าเรียกพระอรหันตวา สัทธาวิมุต หรือ กายสักขี หรือ ทิฏฐิปปตตะ ไดดวย แตถา

ถือศัพทเครงครัด ก็มีแต อุภโตภาควิมุต กับ ปญญาวิมุต เทานั้น

ในฎีกาแหงวิสุทธิมัคคคือปรมัตถมัญชุสา มีคํ าอธิบายวา ผูไมไดวิโมกข 8 เมื่อตั้งอยูใน
โสดาปตติมรรคเปน สัทธานุสารี หรือ ธัมมานุสารี อยางใดอยางหนึ่ง ตอจากนั้นเปน สัทธาวิมุต

หรือ ทิฏฐิปปตตะ จนไดสํ าเร็จอรหัตตผล จึงเปน ปญญาวิมุต; ผูไดวิโมกข 8 เมื่อตั้งอยูใน
โสดาปตติมรรคเปน สัทธานุสารี หรือ ธัมมานุสารี อยางใดอยางหนึ่ง ตอจากนั้นเปน กายสักขี

เมื่อสํ าเร็จอรหัตตผล เปน อุภโตภาควิมุต
นอกจากนี้ มีขอสังเกตวา บุคคลประเภทกายสักขีนี่เองที่ไดชื่อวา สมถยานิก; สวนคํ าวา

ปญญาวิมุต บางแหงมีคํ าจํ ากัดความแปลกออกไปจากนี้วา ไดแกผูที่บรรลุอรหัต โดยไมได
โลกียอภิญญา 5 และอรูปฌาน 4 (สํ.นิ.16/283–9/147–150; S.II.121.)

อริยบุคคล 7 นี้ ในพระสุตตันตปฎก นิยมเรียกวา ทักขิไณยบุคคล 7.

D.III.105,254; A.I.118; Ps.II.52; Pug.10,73; Vism.659. ที.ปา.11/80/115; 336/266; องฺ.ติก.20/460/148;

ขุ.ปฏิ.31/493–5/380–3; อภิ.ปุ.36/13/139; วิสุทธิ.3/302; วิสุทธิ.ฏีกา3/562–568.