Page 30 - Aardrijkskundevakdidactiek_2021

ACHTERGROND
Van dat taboe, dat geografen zichzelf hebben opgelegd, hebben wetenschappers van
andere disciplines weinig last. Het fysisch milieu speelt een centrale rol in de
wereldgeschiedenissen van de historicus David Landes en vooral van de bioloog Jared
Diamond. Zij schreven respectievelijk The Wealth and Poverty of Nations. Why some
are so rich and some so poor (vertaling: Arm en rijk) en Guns, Germs and Steel. The
fates of human societies (vertaling: Zwaarden, paarden en ziektekiemen).

▪ Ongelijk verdeelde gunsten

Zowel Landes als Diamond probeert te verklaren wat talloze wetenschappers al eerder
hebben geprobeerd: waarom slaagde zo'n vijfhonderd jaar geleden uitgerekend Europa
erin de wereld te gaan beheersen? Beiden ruimen plaats in voor het gunstige fysische
milieu in Europa.

Landes schrijft: 'De geografie verkondigt een vervelende waarheid, namelijk dat de natuur
net als het leven oneerlijk is en haar gunsten niet gelijkelijk verdeelt; en dat die
oneerlijkheid van de natuur ook niet gemakkelijk te verhelpen is'. Streken in gematigde
klimaten zijn over het algemeen ruim bedeeld, tropische gebieden daarentegen zijn er
bekaaid afgekomen. Tegen hitte zou men zich minder gemakkelijk kunnen wapenen dan
tegen koude, en in warme gebieden gedijen voor de mens schadelijke insecten en
parasieten.

'Allesbeslissend' is het fysisch-geografisch milieu echter nooit geweest, en in de moderne
tijd kan het gewicht ervan worden verminderd door bijvoorbeeld airconditioners in
woestijngebieden. Aldus Landes, die in de rest van zijn boek nauwelijks op het geografisch
milieu terugkomt en vooral de betekenis van cultuur; verschillen breed uitmeet.

Meer aandacht voor het fysisch milieu geeft Diamond in zijn analyse waarom er zulke
grote mondiale verschillen in macht en welvaart zijn. Ten behoeve van journalisten, die
hem altijd vragen decentrale stelling van een dik boek in één zin samen te vatten,
formuleert hij die vrij vertaald als volgt: 'Verschillende volkeren volgen in hun
geschiedenis verschillende wegen vanwege de verschillen die er bestaan in hun
geografische omgevingen, niet vanwege biologische verschillen tussen de volkeren
onderling'.

Diamond vervolgt: 'Geografie heeft zonder twijfel enige invloed op de geschiedenis; de
nog onbeantwoorde vraag is hoeveel invloed, en of geografie het algemene patroon van
arm en rijk in de wereldgeschiedenis kan verklaren'.

Ter gelegenheid van de Nederlandse vertaling van zijn boek gaf Diamond een interview
waarin hij zei : 'Waar ik me tegen verzet, is het idee dat de mens de maat van alle dingen
is, heer en meester over de natuur, die alles naar zijn hand kan zetten en niet afhankelijk
is van de lokale natuurlijke gesteldheid. Ik laat zien hoe de natuurlijke omgeving - de flora
en de fauna, en geografische factoren zoals klimaat en natuurlijke barrières - een
oorzakelijke keten op gang heeft gebracht waar de mens zich in moest voegen'.

Die natuurlijke omgeving bood toevalligerwijs in Europa (en overigens ook in China) meer
mogelijkheden - of: legde minder beperkingen op - dan elders. Dat Europeanen de wereld
zijn gaan beheersen, is te danken aan een voor hen gelukkig toeval; ze leefden toevallig

2 AAVD 30 © 2020 Arteveldehogeschool