Page 31 - Aardrijkskundevakdidactiek_2021

in een omgeving die hen daartoe in staat stelde. Van een aangeboren raciale superioriteit
- bijvoorbeeld verschillen in intelligentie -is geen sprake.

Zoals te verwachten was, hebben de ideeën van Landes en Diamond verzet opgeroepen,
Amerikaanse geograaf James Blaut, een politiek linkse geograaf. Zijn politiek geloof
dwong hem de wereld te zien als een constellatie van machtsverhoudingen tussen
centrum en periferie. Het is deze structuur, en niet de geografische omgeving, die het
patroon van rijk en arm verklaart. Een soort maatschappelijk determinisme vervangt hier
het fysisch determinisme.

2.3.3 Possibilisme en “genres de vie”

In Frankrijk kreeg het fysisch-determinisme minder vaste voet, dank zij de enorme invloed
van Vidal de la Blache, die van de geschiedenis naar de geografie was overgekomen en
brak met het fanatieke determinisme van Ratzel. Volgens de la Blache is de mens wel een
deel van de natuur, maar hij is er tevens "Ie maïtre" van. Hij ziet precies in "l'utilisation
des possibilités" het echte geografisch onderwerp. Via hem dringt het "possibilisme" door
als nieuw paradigma.

De natuur (geologie, reliëf, klimaat) biedt enkel de mogelijkheden, maar de mens heeft
het initiatief in handen en' is de bewerkende oorzaak van de oppervlakteverschijnselen.

Zo komt hij tot "genres de vie" (bestaanswijzen), een Frans begrip dat staat voor het
complex van tradities, culturen, technische verworvenheden van een volk, een sociale
realiteit, die niet zo maar uit de fysische omstandigheden resulteert. De Franse geografie
groeide uit tot een ware "tradition vidalienne", die de regionale geografie als de kroon op
het werk bestempelt. "La région comme espace vécu" is een synthese van onderlinge
relaties, die zowel van fysische als van menselijke aard zijn.

Tot op de dag van vandaag vertoont de aardrijkskunde in Frankrijk nog sterk dit
paradigma. En vermits het onderwijs in België een eeuw lang aan een Franse borst heeft
gelegen, verwondert het ons niet dat ook bij ons tot voor kort de regionale
aardrijkskunde bijna alleen zaligmakend was en duidelijke sporen heeft nagelaten. Het
leerplan van het Gemeenschapsonderwijs is er nog sterk door beïnvloed (zie regionale
geografie, 3AAVS5).

Uiteraard werden in universitaire kringen vragen gesteld of het determinisme en het
possibilisme een eigen inhoud en een eigen werkterrein voor de geografie kunnen
betekenen. Heel wat nuanceringen en varianten van die benaderingswijzen zagen het
licht. Eenvoudigheidshalve vermelden we hier slechts twee ervan (het zichtbare en het
functionele landschap), die respectievelijk in België en in Nederland een grote invloed
hebben gehad op de aardrijkskunde.

2.3.3.1 Het zichtbare landschap.

Inmiddels was ook in Duitsland sympathie ontstaan voor de regionale benaderingswijze
(Landerkunde-Landschaftskunde), o.a. door Hettner en ze werd als een nieuw paradigma
aanvaard; men sprak er zelfs van de "ziel" van het landschap.

In België werd een nieuwe variant uitgewerkt en gepropageerd door P. Michotte, die in
Leuven belast werd met een cursus geografie. Hij ging in de leer in Duitsland en Frankrijk
en gaf in een merkwaardig artikel "L'orientation nouvelle en géographie" (1921) een
genuanceerde zienswijze, waarin het begrip "paysage" centraal staat. De wetenschappen
kunnen volgens hem onderscheiden worden in drie hoofdgroepen:

2 AAVD 31 © 2020 Arteveldehogeschool