Page 25 - Aardrijkskundevakdidactiek_2021

Beiden leiden meteen het grote paradigma in van het fysisch determinisme, dat tot
vandaag belangrijke sporen heeft nagelaten.

2.3.2 Fysisch-geografisch determinisme

Wellicht is er geen enkel paradigma geweest dat zo'n diepe sporen heeft nagelaten als
het fysisch-determinisme, ja tot zelfs in het aardrijkskundeonderwijs van vandaag. Het
enthousiasme dat Von Humboldt en Ritter in alle intellectuele middens hadden opgewekt
bracht een bezieling op gang, die in minder dan geen tijd in alle Europese landen
doordringt, maar al gauw ook tot in Angelsaksisch Amerika.

Het was echter Ratzel die de ideeën uitwerkte tot een echt paradigma. In Heidelberg had
hij geologie, dierkunde en vergelijkende anatomie gestudeerd en een dissertatie gemaakt
over Darwins evolutietheorie. Voor Ratzel was "der Mensch das Produkt seiner
Umgebung", alhoewel voor hem de invloed beschaving en techniek als scheppende
krachten van het menselijk verstand, niet mogen onderschat worden. Menselijke
aardrijkskunde is voor Ratzel "Wissenschaft von der Naturbedingtheit des Menschen".
Menselijke samenlevingen worden bestudeerd in relatie tot fysische kenmerken. Darwins
denkmodel "strijd om te overleven" verbond Ratzel met de overwegende invloed van het
fysisch milieu. De stap is dan ook niet groot om de "fittest" te vereenzelvigen met het
gezonde ras en met de sterke staat, die met zijn innerlijke kracht "Lebensraum" nodigt
heeft. De excessen ervan vinden we in de expansiedrang van het kolonialisme en het
nazisme.

De Engelse term "Environment determinism" is omzeggens synoniem van fysisch-
determinisme: "Man is a product of the earth's surface; the earth mothered him, fed him,
set him tasks, directed his thoughts" (E.Semple). Ook het "Climatic determinism" ligt in
dezelfde lijn. Daarin wordt de thesis ontwikkeld dat de hoge beschavingen slechts
gestalte kregen in gebieden met stimulerende klimaten en afwisselende seizoenen, terwijl
in de eentonig warme klimaatgebieden de volken eerder arm en achterlijk zijn
gebleven:"Civilization had gained by moving north into the cold regions" (E. Huntington).

Geen wonder dat in zulke benadering de fysische geografie, veel meer dan de menselijke,
een enorme ontwikkeling meemaakte. W. Davis was de grootmeester van die klassieke
fysische geografie. Hij was een fervent voorstander van het milieu-determinisme. Zijn
basisideeën berusten op de hypothese van een ononderbroken causaliteitsverband
tussen de fysische fenomenen van het aardoppervlak, de organische wereld en de
maatschappij. Hij werd de pionier van de nieuwe geografie in Amerika en verzorgde de
fysische geografie aan de Harvard-universiteit. Zijn concepten over de "erosie-cyclus",
de evolutie van rivieren en reliëftypes zijn als denkschema decennia lang de universitaire
geografie en ook de aardrijkskunde in het secundair onderwijs blijven beïnvloeden tot een
stuk na de Tweede Wereldoorlog en ik ben er zeker van dat velen onder ons nog onbewust
Davisiaans denken en redeneren, zelfs tot in de menselijke geografie. Immers voor Davis
was de menselijke samenleving een organisatievorm die kon overleven dankzij de
aanpassing aan het fysisch milieu. Verschillen tussen volken inzake gezondheid,
geboorten, sterfte, energie, cultuur en economische ontwikkeling, sociale en politieke
organisaties konden teruggebracht worden tot milieu-determinanten.

2 AAVD 25 © 2020 Arteveldehogeschool