Page 118 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[148] 118 พจนานุกรมพุทธศาสตร

กรรมฐาน ไดแก ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันขน นํ้ าตา เปลวมัน นํ้ าลาย นํ้ ามูก ไขขอ มูตร
หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะเอิบอาบเปนตน อยางเดียวกันนี้

3. เตโชธาตุ (Tejo-dhàtu: the fire-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะรอน ภายในตัวก็มี ภาย
นอกตัวก็มี กลาวเฉพาะที่เปนภายใน สํ าหรับกํ าหนด พอใหสํ าเร็จประโยชนเปนอารมณของ

กรรมฐาน ไดแก ไฟที่ยังกายใหอบอุน ไฟที่ยังกายใหทรุดโทรม ไฟที่ยังกายใหกระวนกระวาย
ไฟที่ยังอาหารใหยอย หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะรอนเปนตน อยางเดียวกันนี้

4. วาโยธาตุ (Vàyo-dhàtu: the air-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะพัดผันเครงตึง ภายในตัว

ก็มี ภายนอกตัวก็มี กลาวเฉพาะที่เปนภายใน สํ าหรับกํ าหนด พอใหสํ าเร็จประโยชนเปนอารมณ
ของกรรมฐาน ไดแก ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องตํ่ า ลมในทอง ลมในไส ลมซานไปตาม

ตัว ลมหายใจ หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะพัดผันไปเปนตน อยางเดียวกันนี้
ตัวอยางธาตุที่แสดงขางตนนี้ ในปฐวีธาตุมี 19 อยาง ในอาโปธาตุมี 12 อยาง เติมมัตถลุงค

คือมันสมอง เขาเปนขอสุดทายในปฐวีธาตุ รวมเปน 32 เรียกวา อาการ 32 หรือ ทวัตติงสาการ
(มัตถลุงคไมมีในปฐวีธาตุ 19 อยาง เพราะรวมเขาในอัฏฐิมิญชะ คือเยื่อในกระดูก)
ธาตุกัมมัฏฐานนี้ เรียกอยางอื่นวา ธาตุมนสิการ (การพิจารณาธาตุ — Dhàtu-manasikàra:

contemplation on the elements) บาง จตุธาตุววัฏฐาน (การกํ าหนดธาตุสี่ — Catudhàtu-

vavaññhàna: determining of the four elements) บาง เมื่อพิจารณากํ าหนดธาตุ 4 ดวย

สติสัมปชัญญะ มองเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมสลายไปในกาย ตระหนักวากายนี้ก็สักวา
กาย มิใชสัตว บุคคล ตัวตน เราเขา ดังนี้ จัดเปนกายานุปสสนาสติปฏฐานสวนหนึ่ง (หมวดที่ 5

คือ ธาตุมนสิการบรรพ).

D.II.294; M.I.185; M.III.240; Vism.347. ที.ม.10/278/329; ม.มู.12/342/350; ม.อุ.14/684–7/437; วิสุทฺธิ.2/161.

[148] ธาตุ 6 (Dhàtu: the six elements) ไดแกธาตุ 4 หรือมหาภูต 4 คือ ปฐวีธาตุ
อาโปธาตุ เตโชธาตุ และ วาโยธาตุ นั้น กับเพิ่มอีก 2 อยาง คือ

5. อากาสธาตุ (สภาวะที่วาง โปรงไป เปนชอง — âkàsa-dhàtu: the space-element)

6. วิญญาณธาตุ (สภาวะที่รูแจงอารมณ ธาตุรู ไดแกวิญญาณธาตุ 6 คือ จักขุวิญญาณธาตุ
โสต~ ฆาน~ ชิวหา~ กาย~ มโนวิญญาณธาตุ — Vi¤¤àõa-dhàtu: element of

consciousness; consciousness-element)
ดู [39] มหาภูต 4 และ [146] ธาตุ 4.

M.III.31; Vbh.82. ม.อุ.14/169/125; อภิ.วิ.35/114/101.

[149] ธาตุกัมมัฏฐาน 6 ไดแก ธาตุกัมมัฏฐาน 4 นั้น และเพิ่มอีก 2 อยาง คือ

5. อากาสธาตุ (the space-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะเปนชองวาง ภายในตัวก็มี ภาย
นอกตัวก็มี กลาวเฉพาะภายใน สํ าหรับกํ าหนด พอใหสํ าเร็จประโยชน เปนอารมณของกรรมฐาน
ไดแก ชองหู ชองจมูก ชองปาก ชองทวารหนัก ทวารเบา ชองแหงอวัยวะทั้งหลาย หรือที่อื่นใดที่