Page 121 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 4 121 [157]

[155] ปฏิสัมภิทา 4 (ปญญาแตกฉาน — Pañisambhidà: analytic insight;
penetrating insight; discrimination)

1. อัตถปฏิสัมภิทา (ปญญาแตกฉานในอรรถ, ปรีชาแจงในความหมาย, เห็นขอธรรมหรือ
ความยอ ก็สามารถแยกแยะอธิบายขยายออกไปไดโดยพิสดาร เห็นเหตุอยางหนึ่ง ก็สามารถคิด

แยกแยะกระจายเชื่อมโยงตอออกไปไดจนลวงรูถึงผล — Attha-pañisambhidà: discrimi-
nation of meanings; analytic insight of consequence)

2. ธัมมปฏิสัมภิทา (ปญญาแตกฉานในธรรม, ปรีชาแจงในหลัก, เห็นอรรถาธิบายพิสดาร ก็

สามารถจับใจความมาตั้งเปนกระทูหรือหัวขอได เห็นผลอยางหนึ่ง ก็สามารถสืบสาวกลับไปหาเหตุ
ได — Dhamma-pañisambhidà: discrimination of ideas; analytic insight of origin)

3. นิรุตติปฏิสัมภิทา (ปญญาแตกฉานในนิรุกติ, ปรีชาแจงในภาษา, รูศัพท ถอยคํ าบัญญัติ
และภาษาตางๆ เขาใจใชคํ าพูดชี้แจงใหผูอื่นเขาใจและเห็นตามได — Nirutti-pañisambhidà:

discrimination of language; analytic insight of philology)

4. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา (ปญญาแตกฉานในปฏิภาณ, ปรีชาแจงในความคิดทันการ, มีไหวพริบ
ซึมซาบในความรูที่มีอยู เอามาเชื่อมโยงเขาสรางความคิดและเหตุผลขึ้นใหม ใชประโยชนไดสบ

เหมาะ เขากับกรณีเขากับเหตุการณ — Pañibhàõa-pañisambhidà: discrimination of
sagacity; analytic insight of ready wit; initiative, creative and applicative insight)

A.II.160; Ps.I.119; Vbh.294. องฺ.จตุกฺก.21/172/216; ขุ.ปฏิ.31/268/175; อภิ.วิ.35/784/400.

[156] ปธาน 4 (ความเพียร — Padhàna: effort; exertion)

1. สังวรปธาน (เพียรระวังหรือเพียรปดกั้น คือ เพียรระวังยับยั้งบาปอกุศลธรรมที่ยังไมเกิด มิ
ใหเกิดขึ้น — Sa§vara-padhàna: the effort to prevent; effort to avoid)

2. ปหานปธาน (เพียรละหรือเพียรกํ าจัด คือ เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแลว —
Pahàna-padhàna: the effort to abandon; effort to overcome)

3. ภาวนาปธาน (เพียรเจริญ หรือเพียรกอใหเกิด คือ เพียรทํ ากุศลธรรมที่ยังไมเกิด ใหเกิดมี

ขึ้น — Bhàvanà-padhàna: the effort to develop)
4. อนุรักขนาปธาน (เพียรรักษา คือ เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแลวใหตั้งมั่น และให

เจริญยิ่งขึ้นไปจนไพบูลย — Anurakkhanà-padhàna: the effort to maintain)
ปธาน 4 นี้ เรียกอีกอยางวา สัมมัปปธาน 4 (ความเพียรชอบ, ความเพียรใหญ —

Sammappadhàna: right exertions; great or perfect efforts)

A.II.74,16,15. องฺ.จตุกฺก.21/69/96; 14/20; 13/19.

[157] ปรมัตถธรรม 4 (สภาวะที่มีอยูโดยปรมัตถ, สิ่งที่เปนจริงโดยความหมายสูง
สุด — Paramattha-dhamma: ultimate realities; abstract realities; realities in the