Page 145 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

หมวด 4 145 [189]

Enlightenment)
3. ธัมมจักกัปปวัตตนสถาน (ที่พระพุทธเจาทรงแสดงปฐมเทศนา ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร
คือ ที่ปาอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี เรียกปจจุบันวาสารนาถ — Dhamma-

cakkappavattanaññhàna: place where the Buddha preached the First Sermon)

4. ปรินิพพุตสถาน (ที่พระพุทธเจาเสด็จปรินิพพาน คือ ที่สาลวโนทยาน เมืองกุสินารา —

Parinibbutaññhàna: place where the Buddha passed away into Parinibbàna)

D.II.140. ที.ม.10/131/163.

[189] สัมปชัญญะ 4 (ความรูตัว, ความรูตัวทั่วพรอม, ความรูชัด, ความรูทั่วชัด, ความ
ตระหนัก — Sampaja¤¤a: clear comprehension; clarity of consciousness; awareness)

1. สาตถกสัมปชัญญะ (รูชัดวามีประโยชน หรือตระหนักในจุดหมาย คือ รูตัวตระหนักชัดวา

สิ่งที่กระทํ านั้นมีประโยชนตามความมุงหมายอยางไรหรือไม หรือวาอะไรควรเปนจุดหมายของ
การกระทํ านั้น เชน ผูเจริญกรรมฐาน เมื่อจะไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง มิใชสักวารูสึกหรือนึกขึ้นมาวาจะ

ไป ก็ไป แตตระหนักวาเมื่อไปแลวจะไดปติสุขหรือความสงบใจ ชวยใหเกิดความเจริญโดยธรรม
จึงไป โดยสาระคือ ความรูตระหนักที่จะเลือกทํ าสิ่งที่ตรงกับวัตถุประสงคหรืออํ านวยประโยชนที่

มุงหมาย — Sàtthaka-sampaja¤¤a: clear comprehension of purpose)
2. สัปปายสัมปชัญญะ (รูชัดวาเปนสัปปายะ หรือตระหนักในความเหมาะสมเกื้อกูล คือรูตัว

ตระหนักชัดวาสิ่งของนั้น การกระทํ านั้น ที่ที่จะไปนั้น เหมาะกันกับตน เกื้อกูลแกสุขภาพ แกกิจ
เอื้อตอการสละละลดแหงอกุศลธรรมและการเกิดขึ้นเจริญงอกงามแหงกุศลธรรม จึงใช จึงทํ า

จึงไป หรือเลือกใหเหมาะ เชน ภิกษุใชจีวรที่เหมาะกับดินฟาอากาศและเหมาะกับภาวะของตนที่
เปนสมณะ ผูเจริญกรรมฐานจะไปฟงธรรมอันมีประโยชนในที่ชุมนุมใหญ แตรูวามีอารมณซึ่งจะ

เปนอันตรายตอกรรมฐาน ก็ไมไป โดยสาระคือ ความรูตระหนักที่จะเลือกทํ าแตสิ่งที่เหมาะสบาย
เอื้อตอกาย จิต ชีวิต กิจ พื้นภูมิ และภาวะของตน — Sappàya-~: clear comprehension of

suitability)

3. โคจรสัมปชัญญะ (รูชัดวาเปนโคจร หรือตระหนักในแดนงานของตน คือ รูตัวตระหนักชัดอยู
ตลอดเวลาถึงสิ่งที่เปนกิจ หนาที่ เปนตัวงาน เปนจุดของเรื่องที่ตนกระทํ า ไมวาจะไปไหนหรือทํ าอะไร

อื่น ก็รูตระหนักอยู ไมปลอยใหเลือนหายไป มิใชวาพอทํ าอะไรอื่น หรือไปพบกับสิ่งอื่นเรื่องอื่น ก็
เตลิดเพริดไปกับสิ่งนั้นเรื่องนั้น เปนนกบินไมกลับรัง โดยเฉพาะการไมทิ้งอารมณกรรมฐาน ซึ่งรวม
ถึงการบํ าเพ็ญจิตภาวนาและปญญาภาวนาในกิจกรรมทุกอยางในชีวิตประจํ าวัน โดยสาระคือ ความรู

ตระหนักที่จะคุมกายและจิตไวใหอยูในกิจ ในประเด็น หรือแดนงานของตน ไมใหเขว เตลิด เลื่อน

ลอย หรือหลงลืมไปเสีย — Gocara-~: clear comprehension of the domain)
4. อสัมโมหสัมปชัญญะ (รูชัดวาไมหลง หรือตระหนักในตัวเนื้อหาสภาวะ ไมหลงใหลฟน

เฟอน คือเมื่อไปไหน ทํ าอะไร ก็รูตัวตระหนักชัดในการเคลื่อนไหว หรือในการกระทํ านั้น และใน
สิ่งที่กระทํ านั้น ไมหลง ไมสับสนเงอะงะฟนเฟอน เขาใจลวงตลอดไปถึงตัวสภาวะในการกระทํ าที่