Page 80 - Dictionary of Buddhism by Bhikkhu P. A. Payutto

[62] 80 พจนานุกรมพุทธศาสตร

แทจริง — Arahanta: an Arahant; arahant; Worthy One)
1. สุกขวิปสสก (ผูเห็นแจงอยางแหงแลง คือ ทานผูมิไดฌาน สํ าเร็จอรหัตดวยเจริญแต

วิปสสนาลวนๆ — Sukkhavipassaka: the dry-visioned; bare-insight worker)

2. สมถยานิก (ผูมีสมถะเปนยาน คือ ทานผูเจริญสมถะจนไดฌานสมาบัติแลว จึงเจริญ
วิปสสนาตอจนไดสํ าเร็จอรหัต — Samathayànika: one whose vehicle is tranquillity;

the quiet-vehicled)
การจํ าแนกพระอรหันตเปนสองประเภทอยางนี้ มาในคัมภีรชั้นหลังเชน ปรมัตถโชติกา

เปนตน ไมปรากฏในบาลีแหงใด สรุปคํ าอธิบายเพื่อเขาใจเพิ่มเติมดังนี้

ประเภทที่ 1 คือทานที่อาศัยเพียงอุปจารสมาธิ เจริญวิปสสนาไปจนถึงที่สุด แตเมื่อจะสํ าเร็จ
อรหัตนั้น ก็เปนผูไดปฐมฌาน ประเภทนี้ เรียกอีกอยางวา วิปสสนายานิก หรือ สุทธวิปสสนายานิก

(ผูมีวิปสสนาลวนๆ เปนยาน — Suddhavipassanàyànika: one whose vehicle is pure
insight; the insight-vehicled)

ประเภทที่ 2 คือ ที่บาลีเรียกวา อุภโตภาควิมุต

KhA.178,183; Vism.587,666. ขุทฺทก.อ.200; วิสุทฺธิ.3/206,312; วิสุทฺธิ.ฏีกา3/398;576.

[62] อรหันต 4, 5, 60 (Arahanta: an Arahant; arahant; Worthy One)

1. สุกฺขวิปสฺสโก (ผูเจริญวิปสสนาลวน — Sukkhavipassaka: bare-insight worker)

2. เตวิชฺโช (ผูไดวิชชาสาม — Tevijja: one with the Threefold Knowledge)
3. ฉฬภิฺโ (ผูไดอภิญญาหก — Chaëabhi¤¤a: one with the Sixfold Super-

knowledge)

4. ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต (ผูบรรลุปฏิสัมภิทา — Pañisambhidappatta: one having attained
the Analytic Insights)

พระอรหันตทั้งสี่ในหมวดนี้ สมเด็จพระมหาสมณเจา กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรง
ประมวลแสดงไวในหนังสือธรรมวิภาค ปริเฉทที่ 2 หนา 41 พึงทราบคํ าอธิบายตามที่มาเฉพาะ

ของคํ านั้นๆ
แตในคัมภีรทั้งหลายนิยมจํ าแนกเปน 2 อยาง เหมือนในหมวดกอนบาง เปน 5 อยางบาง ที่

เปน 5 คือ

1. ปญญาวิมุต (ผูหลุดพนดวยปญญา — Pa¤¤àvimutta: one liberated by wisdom)
2. อุภโตภาควิมุต (ผูหลุดพนทั้งสองสวน คือ ไดทั้งเจโตวิมุตติ ขั้นอรูปสมาบัติกอน แลวได

ปญญาวิมุตติ — Ubhatobhàgavimutta: one liberated in both ways)

3. เตวิชชะ (ผูไดวิชชาสาม — Tevijja: one possessing the Threefold Knowledge)
4. ฉฬภิญญะ (ผูไดอภิญญาหก — Chaëabhi¤¤a: one possessing the Sixfold Super-

knowledge)